QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA KIẾN TRÚC HIỆN ĐẠI ẤN ĐỘ

Chúng ta đã hơn một lần nhắc đến sự kì vĩ của kiến trúc Cổ đại và Trung đại Ấn độ, với đặc chất “cộng sinh đa nguyên”, với những “cội nguồn của linh cảm” từ Stysa ở Sanchi đến đền đài ở Kharujaho, đến lăng TajMahal… bản đồ kiến trúc truyền thống của Ấn độ, từ Mohenjo-Daro, Harappa (nay thuộc Pakistan), đến Sanchi Khajuraho, Bhubaneshawar, Fatepur Sikri, Delhi đến Karli, Shriangum, Tanjore… đầy đặc chi chít những kì tích kiến trúc khiến cả loài người kinh ngạc. Nhưng Ấn Độ xưa không dừng lại, thành tựu của nền kiến trúc cận đại, hiện đại, đương đại Ấn Độ cũng khiến cả phương Tây và phương Đông đang không kém và nhiều nước trên thế giới-riêng về mặt kiến trúc- đang phải tiếp tục đến Ấn Độ để “thỉnh kinh”.

Nền văn hóa Ấn Độ là một nền văn hóa “mở”, nó tiếp thu sâu sắc các tinh hoa của nhiều tôn giáo, các tư tưởng đến từ các nước, các khu vực khác, nó tiếp thu các tinh hoa văn hóa của các dân tộc khác làm thành cái của mình, vì bản thân nó đã rất mạnh nên không bao giờ sợ bị “hòa tan”. Các nhà lãnh đạo, các nhà văn hóa lớn của Ấn Độ đều là hỗn hợp thể của văn minh Đông- Tây.

Chính vì vậy khi nghiên cứu kiến trúc hiện đại của Ấn Độ trong hơn 100 năm qua, đặc biệt chú tâm vào 30 năm gần đây, có 2 chủ đề cần bàn thảo:

  • Ảnh hưởng của các kiến trúc sư lớn phương tây đối với kiến trúc hiện đại Ấn Độ
  • Thành tựu, các tác phẩm và tác giả chủ yếu của nền kiến trúc hiện đại và đương đại của Ấn Độ

Ảnh hưởng của E.Luytens, Le Corbusier và Louis Kahn đối với kiến trúc Ấn Độ thế kỉ XX

Đó là ba kiến trúc sư Anh, Pháp và Mỹ đã ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của nền kiến trúc mới của Ấn Độ, quy hoạch và xây dựng một New Dehli (Dehli mới) bên cạnh Dehli cũ nhằm mục đích cổ súy “tinh thần của Hoàng gia Anh quốc”. Đã có ba nhân vật gắn bó với bản đồ quy hoạch này: E.Luytens (Kts nổi tiếng, chủ tịch hội Kts Hoàng gia Anh), K.Baker (Kts cộng tác) và L.C.Harding (toàn quyền Anh Quốc tại Ấn Độ).

Viên toàn quyền Harding muốn có một có cái gì đó vừa phương Tây vừa phương Đông trong khi đó E.Luytens lại muốn áp đặt một tư tưởng qui hoạch thuần túy phương Tây, ông cho chỉ có kiến trúc cổ châu âu mới là văn minh, duy lí và nhân văn. Qui hoạch New Dehli (Dehli Hoàng Gia) nhấn mạnh trục chính, trục ngang và đường chéo thể hiện sự cao ngạo của E.Luytens. Viên toàn quyền Harding đã muốn “hãm phanh” bớt tham vọng của Luytens, nhưng về hình thức chủ nghĩa mà nói, phương án ít nhiều đã gặt hái được những thành công. Chính vì vậy, để tiến tới có một “tinh thần Ấn Độ”, một “linh hồn Ấn Độ” thật sự ta phải chờ đến một thành phố với kiến trúc và qui hoạch hoàn toàn kiểu mới ở Chandigard của Le Corbusier.

Từ năm 1950-1953, Le Corbusier đã nghiên cứu qui hoạch chung do Chandigard, thủ phủ mới của bang Punjab và đã dựng lên một số công trình cho giai đoạn 1. Nguyên tắc tổ chức của thành phố nằm dưới chân dãy núi Hymalaya là:

  • Phân vùng công năng rõ rệt
  • Phân loại đường giao thông hợp lý và tỉ mỉ
  • Chú ý mối liên hệ giữa các khu vực ở – lao động- làm việc và nghỉ ngơi

Một trục chính của thành phố đã nối liền khu trung tâm đầu não hành chính của thành phố với toàn bộ thành phố. Hệ thống đường thành phố có 7 cấp từ V1 đến V7.

Le Corbusier đã “vượt lên những phân biệt xã hội” – cũng được hưởng hạnh phúc trong điều kiện ăn ở, sinh hoạt. Le Corbusier đã thực hiện câu danh ngôn của Descartes: “Cần phải thống nhất giữa các tác phẩm của thiên nhiên và của con người”.

Trong thành phố này Le Corbusier đã để lại các tác phẩm kiến trúc hết sức siêu việt trong lịch sử kiến trúc thế giới như tòa nhà Ban thư kí” (1951-1957), Cung tư pháp (1951-1953), Cung đại hội… đó là “những bản nhạc ca bằng bê tông” rất thích hợp với kiến trúc nhiệt đới bằng cách dùng hai lớp mái cho lên tầng trên cùng, dùng các mái hiên lớn (aqueduc) cho tòa nhà và dùng mặt nước để trang trí cho toàn cảnh.

Tất nhiên ngày nay người ta qui hoạch đô thị theo cách khác, nhưng qua điều tra, sau 50 năm, người Chandigard, đó vẫn là địa điểm của những nhà hành hương kiến trúc. Ngay lúc đó, thủ tướng Ấn Độ Nerchu và sau này, các nhà phê bình nghệ thuật Maurice Besser và Pardo đã lên tiếng bênh vực đồ án này. Le Corbusier vẫn là kiến trúc sư lớn nhất thế kỉ XX và tư tưởng dùng kiến trúc nhiệt đới và cách xử lí chi tiết của ông vẫn được các kiến trúc lớn Châu Á, đặc biệt là Nam Á và Đông Nam Á sau này sử dụng.

Louis Kahn, theo điều tra ở Mỹ năm 1980, trong tâm khảm của người Mỹ, trong việc tuyển chọn các kiến trúc sư nổi tiếng nhất, đã được xếp thứ hai chỉ sau Le Corbusier.

Louis Kahn đã để lại ở Ấn Độ tác phẩm Học viện Quản lí Ấn Độ ở Ahmedabad và để lại ở Bangladesh tác phẩm Nhà quốc hội. Các kiến trúc sư chủ chốt của kiến trúc hiện đại Ấn Độ sau này chịu ảnh hưởng của Kahn ở các mặt sau: những vấn đề lí luận kiến trúc, vấn đề ý chí tồn tại và bản chất của kiến trúc, vấn đề phân biệt rõ giữa nhà cửa và kiến trúc là hoàn toàn khác nhau. Vấn đề triết lí về trật tự và về ánh sáng, những quan niệm về chất thơ và về triết học kiến trúc. Cả thế giới, không chỉ Ấn Độ và thế giới Ấn Độ hóa, đã gọi Louis Kahn là nhà thi triết kiến trúc.

Các tác giả và tác phẩm chủ yếu của nền kiến trúc hiện đại và đương đại Ấn Độ

Xây dựng nên nền kiến trúc hiện đại và đương đại Ấn Độ ngày nay là công việc của cả một đất nước, cả một dân tộc lớn (bao gồm nhiều dân tộc) các nhà quản lý thông minh của các địa phương, nhưng trước hết phải kể đến công sức của các nghệ sĩ. Xem xét và đánh giá được vấn đề này là một vấn đề to lớn, chúng ta chỉ có thể “khoanh vùng” và chọn những tác giả tác phẩm tiêu biểu, những giường cột của kiến trúc hiện đại Ấn độ đó là Charles Correa, B.A.Doshi, RajRewal, U.Jain, A.Kanvinde, nhóm The Design Group…, Hafeez, Văn phòng Design Plus. Những vấn đề về tinh thần Ấn Độ, bản sắc địa phương, khí hậu nhiệt đới luôn được thể hiện quanh tác phẩm của kiến trúc sư tác giả và nhóm tác giả trên.

Charles Correa là kiến trúc sư, nhà lí luận kiến trúc, nhà qui hoạch, nhà hoạt động xã hội và chính trị. Ông là một kiến trúc sư toàn cầu, là kiến trúc sư hàng đầu của Châu Á và của Nam Á, người đã góp phần quan trọng đưa nền kiến trúc Ấn Độ lên đẳng cấp quốc tế, là giáo sư của nhiều trường đại học uy tín trên thế giới, ông cũng là người thấm đẫm dòng nhiệt huyết của 2 nền văn minh Đông-Tây, Correa đã là người giải phóng nền kiến trúc hiện đại của Ấn Độ khỏi “gánh nặng của quá khứ” (Nguồn từ Mahatma Gandhi). Ngay từ sau khi tốt nghiệp tại trường Massachussers về, Correa đã có những thành công đầu tiên là nhà tưởng niệm Mahatma Gandhi (1963), với những tư tưởng về thư pháp phát triển phong cách địa phương, làm cho nó trở nên sang trọng và có địa vị chính thức trong nền kiến trúc mới của Ấn Độ.

Charles Correa có một bản lí lịch tác phẩm rất dài, mà một hai cuốn tổng tập vẫn chưa thể nói hết, chứ chưa nói đến một chuyên luận. Năm 1996 ông thiết kế tòa Nghị viện (Vidhan Bhavan) của bang Bhovan, đó là một kết cấu kiến trúc phức tạp, có bố cục tự do chứa đựng trong vòng một vòng tròn có cấu trúc mở.

Hình 1: Lối vào tòa nhà nghị viện (Vidhan Bhavan) Bang Bhovan, Ấn độ 1996, KTS Chaler Correa

Hình 2: Phối cảnh tòa nhà nghị viện (Vidhan Bhavan) Bang Bhovan, Ấn độ 1996, KTS Chaler Correa

Hình 3: Mặt bằng tòa nhà nghị viện (Vidhan Bhavan) Bang Bhovan, Ấn độ 1996, KTS Chaler Correa

Một số kiệt tác kiến trúc khác của Correa cần kể ra là: Nhóm nhà ở cho người thu nhập thấp ở Belapur (1986), Bảo tàng Mỹ nghệ quốc gia ở Delhi (1975-1991), tòa nhà Hội Đồng Anh ở New Dehli (1992) và Trung tâm thiên văn và vật lí thiên văn ở Pune (1992).

Đặc điểm của tất cả các tác phẩm của Correa là cố gắng biểu hiện khái niệm Mandalas (sơ đồ vũ trụ của đạo Hindu và đạo Phật) để bộc lộ các kết cấu tầng sâu (deep structures) của các nền văn hóa, quan điểm xác định trung tâm cho một tác phẩm nghệ thuật, vốn là thủ pháp truyền thống của sáng tác kiến trúc Ấn độ, cũng được Correa chú ý.

B.V.Doshi, một kiến trúc sư hàng đầu khác của Ấn Độ, đã khiến chúng ta không thể nào không quan taam đến các tác phẩm giàu tính kích thích của ông là Nhà trưng bày Husain- Doshi Gufa (1995) ở Ahmedabad (một kiểu mẫu cách mạng của chủ nghĩa biểu hiên mới mà vang vọng trong không gian của nó chủ nghĩa lịch sử) và Học viện công nghệ thời trang Ấn Độ (1991) ở New Dehli (Một quần thể kiến trúc hợp nhóm, với nhiều sân trong và quảng trường chợ (moholla), nhưng với vật liệu hỗn hợp mới lẫn cũ, là kính, gạch và bê tông.

Hình 4,5,6: Nhà trưng bày Husain- Doshi Gufa (1995) ở Ahmedabad, KTS Doshi

Doshi rất quan tâm đến khí hậu trong kiến trúc, chẳng hạn trong tác phẩm Học viện văn học ngôn ngữ Ấn Độ, ông luôn đi tìm sự tương thích, mối quan hệ giữa qui luật vận hành của vũ trụ và môi cảnh của con người (cosmic relationship) tìm tòi sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, tìm tòi tiếng vọng của địa phương của bản thổ (local echo). Tiếp theo phải kể đến tác phẩm trụ sở công ty Gokudas Images ở Bangalore của kiến trúc sư Pranav Desai và Văn phòng World Bank (1993) và Quần thể ở dành cho chuyên viên cao ủy Anh Quốc (1994) đều ở New Dehli của kiến trúc sư Raj Rewal. Trước tòa nhà World Bank, ngay từ 1990 Raj Rewal đã từng thành công trong tác phẩm Viện miễn dịch ở New Dehli với nhiều sân trong và không gian mở.

Về kiến trúc nhà ở, từ thập niên 80 của thế kỉ XX, tác phẩm tiêu biểu có thể kể ra là các nhóm nhà ở thấp tầng của New Town Aranya, ở đây có một số khái niệm về “loại hình” và “địa hình” đã được quan tâm nhấn mạnh. New Town là một cấu trúc mà chùm ở trung tâm ta tìm thấy những nhóm phổ thương nghiệp truyền thống (bazzar).

Sau đó, vào thập niêm 1990, tác phẩm tiêu biểu về nhà ở cao cấp mà ta cần xem xét là chung cư Lake Castel, Powai, Bombay (1994) thuộc loại nhà ở siêu cao tầng, cả quần thể trên mặt đứng và trong hình khối có không gian thủng lớn, mỗi căn hộ các phòng chính đều có hai hướng, tất cả đều nhằm một mục đích là có thông gió xuyên phòng tốt.

Hình 7,8: Quần thể chung cư siêu cao tầng Lake Castel, Powai, Bombay, Ấn Độ, 1994, KTS Hafeez

Hình 9: Mặt đứng quần thể chung cư siêu cao tầng Lake Castel, Powai, Bombay, Ấn Độ, 1994, KTS Hafeez

Hình 10, 11: Tòa nhà văn phòng World Bank ở New Dehli, Ấn Độ, 1993, KTS RajRewal

Thành công của nghệ thuật Ấn Độ bộc lộ rất rõ nét ở chỗ các tác phẩm “vửa tinh khiết” lại vừa “mộc mạc”, vừa “sang trọng” lại vừa “dễ gần”, vừa “hiện đại” lại vừa “phảng phất đâu đây chất truyền thống” (kể cả khung cảnh lẫn vật liệu). Nền kiến trúc hiện đại và đương đại Ấn Độ đang có sức hấp dẫn rất lớn đối với các kiến trúc sư và những người quan tâm đến văn hóa trên toàn thế giới.

Tác giả: PGS Đặng Thái Hoàng, Ths Lương Thị Hiền

Tài liệu tham khảo:

  1. Hasan – Uddin Khan, Contemporary Asian Architects, Taschen, 1995
  2. Indian Architecture (World Architecture, 9908)
  3. Đặng Thái Hoàng, Kiến trúc Châu Á và thế giới 1970-2010, NXB Xây Dựng, 2004
  4. Richi Miyake, Shin Muramatsu, Masayuki Fuchigami, 581 Architects in the World, Gallery – MA, 1995  

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: